Nghệ nhân Ưu tú K'Glòng và sắc màu tự nhiên của thổ cẩm Cơ Ho

Tại thôn Đưng K'Nơh, xã Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng, đồng bào Cơ Ho vẫn duy trì nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Giữa nhịp sống đổi thay, Nghệ nhân Ưu tú K'Glòng là một trong những người kiên trì giữ lại cách nhuộm sợi bằng nguyên liệu tự nhiên, và luôn mong muốn trao truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Màu của rừng trên từng tấm vải

Bảng màu của thổ cẩm Cơ Ho đến từ cây cỏ quanh làng. Màu xanh được lấy từ lá rừng hoặc lá chàm; màu đỏ từ các loài cây họ dền; còn màu vàng từ củ nghệ dại. Với màu chàm, lá được ngâm, ủ khoảng ba ngày để lấy dịch nhuộm, sau đó phối thêm các nguyên liệu khác để cho ra sắc độ mong muốn.

Từ những sợi màu ấy, người phụ nữ Cơ Ho dệt nên tấm đắp, váy, tấm choàng, dây cột đầu, dây đeo tay. Khác với màu nhuộm công nghiệp tươi sáng, màu tự nhiên mang sắc ấm, mộc và bền. Vì nhuộm bằng tay, màu không đều tuyệt đối, nhưng chính điều đó lại tạo nên nét đẹp riêng của tấm vải.

Hoa văn thổ cẩm thường mô phỏng thiên nhiên, muông thú và những vật dụng quen thuộc. Người dệt được tự do chọn và phối màu, song bố cục hoa văn vẫn phải tuân theo quy ước truyền thống.

"Mỗi đường nét hoa văn đều phản ánh cách người Cơ Ho nhìn nhận thiên nhiên và ứng xử với cuộc sống." – Nghệ nhân Ưu tú K'Glòng

Theo nghệ nhân K'Glòng, người dệt phải biết hòa màu và gửi văn hóa vào từng họa tiết mà không đánh mất "hồn" của thổ cẩm Cơ Ho.

Nghề dệt trong đời sống cộng đồng

Xưa kia, con gái Cơ Ho phải học trồng bông, se sợi, nhuộm và dệt vải trước khi lấy chồng. Tấm vải dệt gắn với những dấu mốc của đời người như sinh nở, cưới hỏi, cũng như các dịp mừng lúa mới hay lễ hội cồng chiêng. Tay nghề dệt vì thế được coi là thước đo sự khéo léo của người phụ nữ và niềm tự hào của gia đình.

Nhà nghiên cứu văn hóa Tây Nguyên Đặng Trọng Hộ ví thổ cẩm Cơ Ho như một "bức tranh văn hóa của núi rừng".

Người tiếp nối và nỗi lo thất truyền

Con gái của nghệ nhân, chị Ka Gút, vẫn giữ phương pháp nhuộm chàm tự nhiên của mẹ, trong khi nhiều người dệt khác đã chuyển sang dùng sợi và thuốc nhuộm công nghiệp cho đỡ tốn thời gian.

"Nhuộm thủ công thì màu sắc không đều như sản phẩm công nghiệp, nhưng lại tạo nên vẻ đẹp rất riêng của thổ cẩm Cơ Ho." – Chị Ka Gút

Ông Ha Oanh, Trưởng thôn Đưng K'Nơh, cho biết phụ nữ trong thôn vẫn còn dệt nhiều, nhưng số người biết nhuộm màu tự nhiên ngày càng ít. Quần áo công nghiệp và nếp sống hiện đại khiến nhu cầu với kỹ thuật nhuộm truyền thống giảm sút. Nếu không có người kế tục, những công thức nhuộm và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ có nguy cơ mai một.

Dẫu vậy, vẫn có những tín hiệu tích cực. Một số nhà thiết kế đã đưa hoa văn Cơ Ho vào các bộ sưu tập thời trang, vừa lan tỏa giá trị thổ cẩm, vừa mang lại thu nhập cho nghệ nhân. Với những người như bà K'Glòng, đó là thêm một lý do để khung cửi trong làng tiếp tục vang lên.