Kinh lá buông: kho sách quý trong các chùa Khmer vùng Bảy Núi

Vùng Bảy Núi, gồm thị xã Tịnh Biên và huyện Tri Tôn của tỉnh An Giang (theo địa giới hành chính cũ), là nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống. Trong các ngôi chùa nơi đây, kinh lá buông được bảo quản như những cuốn sách quý, lưu giữ cả giáo lý nhà Phật lẫn kho tàng văn học dân gian của người Khmer.

Nội dung và cách làm một bộ kinh

Theo Sở Văn hóa và Thể thao An Giang, kinh lá buông được viết bằng chữ Khmer cổ và chữ Pali cổ. Nội dung kinh truyền dạy giáo lý của Đức Phật như khuyên người làm việc thiện, tránh điều ác; đồng thời ghi lại các truyện dân gian Khmer, trong đó có Ramayana và truyền thuyết Bốp Pha Tup.

Lá để viết kinh lấy từ đọt non của cây buông, còn gọi là Slắt Krúth, loài cây có lá dài tới 3 m. Đọt buông được bó lại và che ánh sáng để lá giữ được độ mềm, màu ngà. Sau vài tháng, lá được cắt, ép và phơi khô để tránh côn trùng. Hòa thượng Châu Ty giải thích việc bó đọt khi còn non giúp lá không bị quăn và có màu vàng nhạt.

Mỗi quyển kinh rộng khoảng 5 cm, trung bình khoảng 40 lá. Mỗi lá chỉ ghi năm dòng vì chữ cổ có kích thước lớn hơn chữ viết thông thường. Người viết dùng bút cán gỗ, ngòi sắt. Mực được làm từ than cứng nghiền mịn trộn với dầu thông, hoặc từ than của cám nếp rang. Sau khi khắc chữ, lá được lau, phơi nắng rồi ép giữa hai tấm ván bào phẳng.

Kinh sách trong đời sống tín ngưỡng

Vào những dịp lễ lớn như Phật đản, Kathina, lễ cúng trăng Thvai Pres Khe, lễ cúng ông bà Sene Dolta, Tết Chôl Chnăm Thmây hay lễ Óc Om Bok, các vị sư cả đọc và thuyết giảng từ kinh lá buông.

Hiện các chùa Khmer vùng Bảy Núi lưu giữ hơn 170 bộ kinh. Riêng chùa Xvayton ở xã Tri Tôn có hơn 100 bộ và được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập là ngôi chùa lưu giữ nhiều kinh lá buông nhất Việt Nam.

Người giữ nghề và nỗ lực truyền dạy

Năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa kinh lá buông vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tháng 11/2021, Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang (cũ) phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy kỹ thuật viết chữ trên lá buông đến năm 2030.

Dù vậy, theo cán bộ ngành văn hóa tỉnh, nhiều nhà sư thông thạo nghề đã mất hoặc tuổi cao, nay chỉ còn rất ít người, trong đó có Hòa thượng Châu Ty, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trụ trì chùa Soài So Tôm Nớp ở xã Tri Tôn. Ông bắt đầu viết kinh từ năm 22 tuổi và là một trong số ít bậc thầy của nghề này. Chữ cổ khó học nên không nhiều người theo đuổi.

Ngày 24/11/2024, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch An Giang (cũ) khai giảng hai lớp truyền dạy kỹ thuật khắc chữ trên lá buông cho 34 nhà sư Khmer vùng Bảy Núi; trước đó, nhiều lớp học cũng đã được mở tại các chùa trong vùng. Nhờ những nỗ lực ấy, kinh lá buông không bị lãng quên mà tiếp tục chuyên chở giá trị văn hóa, tinh thần của đồng bào Khmer.