Giữ lửa nghề gốm Chăm ở làng Bình Đức

Làng gốm của người Chăm ở thôn Bình Đức, xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận đã có từ lâu đời và nổi tiếng trong cả nước. Theo UBND huyện Bắc Bình, nghề gốm gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế, văn hóa - xã hội và phong tục của cộng đồng người Chăm nơi đây.

Quy trình thủ công được giữ gần như nguyên vẹn

Làm gốm Chăm là công việc nhiều công đoạn: chế biến và pha trộn đất; nhào nặn sản phẩm; chỉnh hình; chà bóng; nung gốm; pha chế nước màu để trang trí sau khi nung. Ở Bình Đức, các kỹ thuật và phương thức thủ công truyền thống ấy vẫn được giữ khá nguyên vẹn.

Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề gốm truyền thống của người Chăm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến năm 2022, UNESCO ghi danh “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sự công nhận này giúp thế giới biết đến nghề gốm Chăm và mở ra cơ hội bảo tồn, phát triển. Đồ gốm cũng hiện diện trong cả các tiết mục múa của người Chăm.

Nỗi lo thiếu người nối nghề

Dù vậy, thời gian gần đây, trước tác động của khoa học công nghệ và cơ chế thị trường, sản phẩm gốm gặp khó về đầu ra. Giá bán không ổn định khiến thu nhập của nghệ nhân bấp bênh. Lớp thợ trẻ không tiếp tục học nghề mà tìm công việc có thu nhập cao hơn, trong khi nhiều nghệ nhân lớn tuổi đã nghỉ vì không còn đủ sức. Nghề gốm vì thế đứng trước nguy cơ thất truyền.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Thuận Bùi Thế Nhân cho rằng việc được ghi danh vừa là niềm vui vừa là nỗi lo, đồng thời là trách nhiệm chung của chính quyền, ngành chức năng và cộng đồng người Chăm.

“Chung tay gìn giữ, bảo tồn và phát triển nghề gốm truyền thống.” — Ông Bùi Thế Nhân, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Thuận

Mở thị trường để giữ nghề

Năm 2021, UBND tỉnh Bình Thuận ban hành Quyết định số 2097/QĐ-UBND phê duyệt Đề án bảo tồn và phát triển nghề gốm truyền thống của người Chăm thôn Bình Đức. Năm 2023, tỉnh có Công văn số 3441/UBNDKGVXNV triển khai Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản “Nghề gốm truyền thống của người Chăm”.

Ngành văn hóa tỉnh đề xuất một loạt giải pháp:

• Mở lớp đào tạo, truyền dạy kỹ năng làm gốm cho thế hệ trẻ, với kinh phí từ ngân sách tỉnh hằng năm, chương trình mục tiêu quốc gia và các dự án khác;
• Hỗ trợ nghệ nhân học kỹ thuật làm gốm mỹ nghệ, đồ trang trí, quà lưu niệm, đa dạng hóa sản phẩm cho thị trường trong và ngoài nước;
• Kêu gọi doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân đầu tư, kèm chính sách ưu đãi và đẩy mạnh xúc tiến thương mại;
• Quy hoạch, mở rộng vùng nguyên liệu và bãi nung truyền thống, gắn với xây dựng lò nung gốm mỹ nghệ;
• Dành một khu đất tại thôn Bình Đức để xây nhà trưng bày, kết hợp trình diễn làm gốm, nung gốm và nghệ thuật truyền thống Chăm.

Bên cạnh đó, các đơn vị nghiên cứu sẽ phối hợp với Ban Quản lý Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm phát triển mô hình du lịch cộng đồng, để du khách được tìm hiểu và tự tay trải nghiệm quy trình làm gốm, đồng thời xây dựng tuyến du lịch đến làng gốm Bình Đức.