Nghệ thuật Xòe Thái: di sản của nhân loại và yêu cầu bảo tồn đúng cách

Tối 24/9/2022, sân vận động thị xã Nghĩa Lộ (Yên Bái) là nơi diễn ra Lễ đón nhận Bằng ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trước đó, tại Kỳ họp lần thứ 16 Ủy ban liên chính phủ Công ước 2003, tổ chức tại Pháp vào tháng 12/2021, UNESCO đã chính thức ghi danh di sản này.

Điệu múa gắn với mọi nghi lễ của người Thái

Với người Thái, xòe không chỉ là múa. Điệu xòe có mặt trong hầu hết nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, từ lễ hội của làng bản tới những nghi lễ trong gia đình như cưới hỏi, mừng nhà mới hay tang ma. Đi cùng điệu múa là phần âm nhạc với nhiều loại nhạc cụ, hòa với tiếng trang sức bạc trên người phụ nữ Thái, tạo nên thứ âm thanh rất riêng của các cuộc xòe.

Kho tàng xòe được biết đến với sáu điệu cổ, mỗi điệu mang một ý nghĩa:

• Khắm khen – cầm tay;
• Nhôm khăn – tung khăn;
• Đổn hôn – tiến lùi;
• Phá xí – bổ bốn;
• Khắm khăn mơi lảu – nâng khăn mời rượu;
• Ỏm lọm tốp mư – đi vòng tròn vỗ tay, điệu khép lại các cuộc vui.

Xét theo loại hình, xòe được chia thành ba nhóm: xòe nghi lễ, xòe trình diễn và xòe vòng. Xòe trình diễn thường được gọi tên theo đạo cụ như xòe khăn, xòe nón, xòe quạt, xòe sạp, xòe gậy, xòe hoa. Trong khi đó, xòe vòng phổ biến hơn cả, bởi bất kỳ ai cũng có thể nắm tay nhau bước vào vòng xòe.

Bản sắc, tri thức và bài học cộng đồng

Theo nghệ nhân Lường Thị Đại, xòe là một trong những cơ sở để nhận diện bản sắc văn hóa của người Thái. Bên cạnh giá trị nghệ thuật, các điệu múa còn lưu giữ tri thức về lao động sản xuất, gửi gắm ước vọng được che chở trước thiên tai và chứa đựng những bài học đạo đức của cộng đồng.

Chính vì vậy, việc UNESCO ghi danh được xem là sự ghi nhận đối với một di sản sống, do cộng đồng sáng tạo, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nguy cơ biến dạng và những giải pháp được đề xuất

Dù đã được vinh danh, công tác bảo vệ di sản vẫn còn nhiều việc phải làm. GS.TS Từ Thị Loan chỉ ra rằng việc nghiên cứu, sưu tầm và tư liệu hóa còn hạn chế. Số người biết chữ Thái cổ và đội ngũ thầy cúng ngày càng ít. Hình thức diễn xướng cũng đang biến đổi về không gian, đạo cụ, trang phục, nhạc cụ lẫn động tác.

Đáng lưu ý là xu hướng "hoành tráng hóa", "sân khấu hóa" với những vòng xòe quy mô lớn nhằm xác lập kỷ lục. Theo các chuyên gia, cách làm này có thể khiến di sản bị biến dạng, và UNESCO không khuyến khích xu hướng đó.

Để Xòe Thái được bảo vệ bền vững, nhiều giải pháp đã được nêu ra:

• Bảo vệ di sản theo tinh thần công ước quốc tế; phục dựng bài bản các điệu xòe cổ và đẩy mạnh tư liệu hóa;
• Vinh danh, hỗ trợ nghệ nhân; mở các lớp tập huấn kỹ năng và phát triển đội văn nghệ quần chúng;
• Đưa xòe vào chương trình ngoại khóa trong trường học;
• Gắn bảo tồn xòe với phát triển du lịch cộng đồng ở vùng Tây Bắc.

Từ những vòng xòe trong bản làng đến danh hiệu quốc tế, Xòe Thái đang cần một cách bảo tồn tôn trọng tính nguyên gốc, để di sản tiếp tục là tiếng nói văn hóa của chính cộng đồng người Thái.