Thu hẹp khoảng cách số vùng dân tộc thiểu số: bắt đầu từ thay đổi tư duy

Chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu tất yếu, nhưng với cộng đồng các dân tộc thiểu số — nơi còn nhiều rào cản về địa lý, kinh tế, giáo dục và ngôn ngữ — nguy cơ gia tăng bất bình đẳng số là điều đáng lưu tâm. Vấn đề này được đặt trong bối cảnh Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 và Quyết định 1719/QĐ-TTg về phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2030. Sau hơn một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc sử dụng dịch vụ công trực tuyến đang dần trở thành điều không thể tránh khỏi.

Ba rào cản lớn

Tiến sĩ Rơ Đăm Thị Bích Ngọc, Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), lưu ý không nên đồng nhất tỷ lệ hồ sơ nộp trực tuyến với kỹ năng số thực chất của người dân. Từ các khảo sát của mình, bà chỉ ra ba rào cản chính.

• Rào cản ngôn ngữ.
• Độ vênh giữa dịch vụ số và đời sống cộng đồng: ở nhiều nơi, tri thức vẫn được trao truyền trong các không gian sinh hoạt chung.
• Hạn chế về tài chính.

Theo bà, cần bản địa hóa nội dung hướng dẫn số sang tiếng dân tộc thiểu số, sử dụng video ngắn, hình ảnh, đồ họa thông tin và phát triển các trợ lý số đa ngôn ngữ.

Từ thực tiễn cơ sở, bà H'Loan Bdap, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Đăk Liêng, tỉnh Đắk Lắk, cho biết nhiều người dân trong buôn đã có điện thoại thông minh nhưng chưa biết tạo tài khoản, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, xác thực điện tử hay thanh toán không dùng tiền mặt. Bà con cũng gặp khó trong việc kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và thiếu kỹ năng nhận diện các thủ đoạn lừa đảo trên mạng.

Từ trao công nghệ sang trao năng lực

Tiến sĩ Phạm Thị Xuân Nga, Phó Viện trưởng phân viện khu vực của Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên, cho rằng trọng tâm cần chuyển từ đưa công nghệ về sang trao quyền để người dân làm chủ công nghệ. Bà kiến nghị các địa phương khảo sát cụ thể số hộ chưa có internet hoặc thiết bị, mức độ kỹ năng số, rào cản ngôn ngữ và cách người dân đang dùng công nghệ để tạo thu nhập.

Những giải pháp được đề xuất

Một hướng đi được nêu ra là mỗi thôn, buôn cần có lực lượng hỗ trợ kỹ năng số cơ bản. Lực lượng này có thể gồm cán bộ thôn, đoàn viên thanh niên, giáo viên, hội viên phụ nữ, người có uy tín trong cộng đồng, công an, bộ đội và nhân viên bưu điện, viễn thông.

Kỹ năng số cũng cần gắn với sinh kế. Bài viết dẫn những ví dụ như nông dân livestream bán cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, quảng bá sản phẩm OCOP và bán hàng trên các sàn thương mại điện tử. Khi công nghệ giúp tăng thu nhập, người dân sẽ có thêm động lực để học và sử dụng.

Bên cạnh đó, chính quyền địa phương được khuyến nghị duy trì các điểm phục vụ dịch vụ công kết hợp, có người hỗ trợ trực tiếp, để quá trình số hóa không bỏ lại người dân phía sau. Các ý kiến chung một nhận định: thu hẹp khoảng cách số không chỉ là câu chuyện hạ tầng, mà trước hết là thay đổi cách tiếp cận, lấy năng lực và nhu cầu thực tế của người dân làm trung tâm.