Hà Tĩnh tiếp nhận bộ tranh Kiều pháp lam: Châu về Hợp Phố
Sáng 14/11, tỉnh Hà Tĩnh đã long trọng tổ chức lễ tiếp nhận bộ tranh Kiều pháp lam độc bản gồm 20 tác phẩm do nhà sưu tập Nguyễn Chí Cư hiến tặng. Sự kiện này không chỉ làm giàu thêm kho tàng di sản của Hà Tĩnh, mà còn là một cuộc hạnh ngộ văn hóa kỳ diệu, viên ngọc quý của nghệ thuật đã thực sự tìm về được nguồn cội.
Khởi lại ngọn lửa men màu cung đình
Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, là một di sản vật thể cung đình độc đáo và hiếm hoi, chỉ xuất hiện trọn vẹn dưới triều Nguyễn. Về bản chất kỹ thuật, pháp lam là nghệ thuật tạo hình trên cốt kim loại (chủ yếu là đồng đỏ hoặc đồng thau), bề mặt được tráng lớp men nền rồi dùng men thủy tinh ngũ sắc vẽ họa tiết trang trí, sau đó nung qua lửa ở nhiệt độ cao từ 850°C đến hơn 1.000°C. Kỹ nghệ này vốn có nguồn gốc từ châu Âu, truyền nhập vào vùng Quảng Đông (Trung Hoa).
Mùa đông năm Đinh Hợi (1827), vua Minh Mạng đã sắc lệnh thành lập Pháp lam Tượng cục đặt tại Kinh thành Huế, giao cho người thợ vẽ Vũ Văn Mai ở Sở Nội tạo trông coi cùng 15 người thợ ban đầu.
Sở dĩ triều Nguyễn gọi là "pháp lam" thay vì "pháp lang" như Trung Hoa là để kiêng tên húy của Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan hoặc Thừa Thiên Cao Hoàng hậu Tống Thị Lan (vợ chính của vua Gia Long).
Khác với các nước phương Tây hay Trung Hoa, pháp lam chủ yếu làm đồ gia dụng, đồ tự khí hay ngự dụng trưng bày trong nội điện, triều Nguyễn đã có sự sáng tạo tột bậc khi đưa pháp lam trở thành vật liệu kiến trúc.
Những đồ án rồng, phượng, bát bửu, câu đối, hoành phi bằng pháp lam được gắn trang trọng trên đỉnh nóc, bờ quyết, dải cổ diêm của các cung điện như điện Thái Hòa, điện Hòa Khiêm hay cổng nghi môn các lăng tẩm.
Nhờ đặc tính cơ hóa bền bỉ phi thường, lớp men kim khí ấy đã dãi dầu cùng mưa nắng nhiệt đới suốt hàng trăm năm mà vẫn giữ vẹn nguyên sắc màu lộng lẫy, làm nên nét vẻ rạng ngời khiến du khách quốc tế phải thốt lên: "Huế luôn luôn mới".
Đáng tiếc, sau thời kỳ hưng thịnh dưới các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, do biến thiên lịch sử và chiến tranh, kỹ nghệ tinh xảo này đã tàn lụi và thất truyền suốt hơn một thế kỷ. Mãi đến đầu thế kỷ 21, ngọn lửa men màu ấy mới được nhen nhóm trở lại nhờ công lao bền bỉ của Thạc sĩ Vật lý Đỗ Hữu Triết.
Công tác tại Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế từ năm 1996, đứng trước thực tế nhiều chi tiết pháp lam tại di tích bị hư hại mà không có vật liệu thay thế, anh đã dấn thân nghiên cứu hóa lý vật liệu cổ.
Năm 2005, Đỗ Hữu Triết bảo vệ thành công luận án thạc sĩ "Phục dựng pháp lam Huế", giải mã thành công công thức men nung và lập xưởng Thái Hưng để đưa pháp lam tái sinh, bước từ không gian di tích vào đời sống đương đại.
Cuộc hội ngộ giữa thi ca và lửa nung
Ý tưởng đưa Truyện Kiều, đỉnh cao thi ca dân tộc lên chất liệu pháp lam nung lửa bắt đầu có từ niềm đam mê phục dựng di sản của hoạ sĩ Đỗ Hữu Triết. Tác giả đã lựa chọn nguyên tác từ 20 bức tranh minh họa khắc gỗ đen trắng của họa sĩ Mạnh Hưng trong ấn bản Truyện Thúy Kiều do Nhà in Ngô Tử Hạ (Hà Nội) xuất bản năm 1925.
Từ những nét vẽ đồ họa đen trắng kinh điển thuở trước, các nghệ nhân xứ Huế đã thổi vào đó bảng màu men rực rỡ, trang phục cung đình và cảnh quan kiến trúc cổ thuần Việt, kết hợp những câu thơ Kiều trích dẫn hàm súc.
Mỗi tác phẩm là một bức tranh khổ lớn 60x90cm trên cốt đồng đỏ nguyên tấm. Dự án ban đầu dự kiến hoàn thành trong một năm nhưng đã phải kéo dài tới 2 năm ròng rã vì những thử thách kỹ thuật khắc nghiệt.
Chia sẻ về hành trình đầy gian nan này, Thạc sĩ, họa sĩ Đỗ Hữu Triết xúc động bộc bạch tại buổi lễ hiến tặng: “Pháp lam là một cái hành trình từ châu Âu sang đến châu Á để về tới Việt Nam. Và đến khi về Việt Nam thì các nghệ sĩ, nghệ nhân Việt Nam bằng dòng máu Việt của mình, bằng tâm thức mỹ thuật Việt làm nên một cái pháp lam Huế riêng biệt, không giống gì pháp lam Trung Quốc, không giống pháp lam Nhật Bản, không giống châu Âu... Đó là một cái đặc trưng văn hóa về bản sắc của người Việt”.
Nói về độ khó trong việc dung hòa giữa hội họa truyền thống và kỹ nghệ lửa nung kim loại, anh tâm sự: “Bộ tranh của Mạnh Hưng được vẽ năm 1925 theo lối vẽ Á Đông tuyệt đối, lúc đó chưa có dấu ấn của phương Tây. Nhưng khi đưa màu pháp lam vào với cách thức của họa sĩ bây giờ lại là mỹ thuật phương Tây, làm sao hai chuyện này ăn khớp với nhau không bị đá nhau. Mỗi tác phẩm đều phải nung không dưới sáu bảy lần, những tác phẩm hư bắt buộc phải bỏ. Khi làm thì run sợ lắm, bởi vì chúng ta đang minh họa cho một kiệt tác, run sợ không biết có diễn tả được nỗi cảm xúc và triết học của thi nhân không. Nhưng cuối cùng chúng tôi cảm thấy rằng phần nào cũng đã làm được bằng đúng sức và đúng tâm của mình; và rất vui là tranh bây giờ đã đến nơi đúng chỗ”.
Nhịp cầu tri âm
Để công trình mỹ thuật độc bản này thành hình và vượt qua muôn vàn trắc trở về kinh phí, kỹ thuật, không thể không nhắc tới dấu ấn của ông Nguyễn Chí Cư. Là một nhà sưu tập mang tình yêu sâu nặng với di sản dân tộc, ông Cư cùng những người bạn đã kiên trì tài trợ nguồn lực, đồng hành mật thiết cùng xưởng chế tác suốt nhiều năm.
Sau khi bộ tranh hoàn thành và ra mắt công chúng tại triển lãm tại Cung An Định trong khuôn khổ Festival Huế 2022, ông đã đưa ra một quyết định đầy ý nghĩa: không giữ lại cho riêng mình mà nguyện hiến tặng toàn bộ 20 bức tranh vô giá cho quê hương Đại thi hào Nguyễn Du.
Cầu nối quan trọng đưa báu vật này về với Hà Tĩnh là nhà báo Lê Thanh Phong (Báo Lao Động), người đồng hành cùng dự án từ những ngày đầu cùng với hoạ sĩ Đỗ Hữu Triết.
Tại buổi lễ hiến tặng, nhà báo Lê Thanh Phong đã nói về cơ duyên đưa bộ tranh về Hà Tĩnh: “Khi anh Cư nói với tôi muốn đưa “châu về Hợp Phố”, tôi rất xúc động và liên lạc ngay với Hà Tĩnh… Về đây thì là đúng nhất, không còn nơi nào hay hơn nữa. Kể cả ngoài Hà Nội hay kể cả ở Thành phố Hồ Chí Minh, ở một nơi nào khác họ cũng có không gian của Nguyễn Du, nhưng mà về Hà Tĩnh thì đẹp nhất và đúng nghĩa “Châu về Hợp Phố”.
Mối lương duyên kỳ thú
Điều khiến các nhà nghiên cứu văn hóa và công chúng thật sự xúc động sâu xa là sự hội tụ kỳ lạ giữa hai vùng đất Huế-Hà Tĩnh. Tính đến nay, Hà Tĩnh đã đón nhận hai báu vật độc bản kỷ lục về Truyện Kiều, và cả hai đều do những người con xứ Huế sáng tạo.
Báu vật thứ nhất chính là cuốn Thư pháp Truyện Kiều độc bản lớn nhất Việt Nam của nhà thơ, nhà thư pháp Nguyệt Đình (tên thật là Đinh Khắc Duyệt). Xuất thân từ một dòng họ khoa bảng đất Thần kinh với truyền thống "ba đời mê Kiều", cụ Đinh Khắc Duyệt đã dành hơn nửa năm dốc trọn tâm sức chép tay toàn bộ 3.254 câu thơ Kiều bằng nét bút thư pháp chữ Quốc ngữ hoa mỹ, điểm xuyết tranh minh họa và lạc khoản Hán-Nôm.
Tác phẩm đồ sộ với kích thước 1,2mx1,6m, nặng tới 75kg, từng làm nức lòng công chúng tại Festival Huế 2002. Dù khi ấy có nhà sưu tập ngoại quốc tha thiết ngỏ ý mua lại với giá 30.000 USD, cụ Nguyệt Đình đã thẳng thắn từ chối vì tâm niệm: "Chúng tôi làm để thỏa ước nguyện và để tôn vinh tài năng tiền nhân chứ không phải vì kinh doanh". Năm 2003, cụ đã trang trọng trao tặng tuyệt tác này cho Khu di tích Đại thi hào Nguyễn Du tại Tiên Điền (Nghi Xuân, Hà Tĩnh).
Điều kỳ diệu là 20 năm sau, Bộ tranh Kiều pháp lam của một người Huế, họa sĩ Đỗ Hữu Triết, lại được trưng bày tại Festival Huế 2022. Và hôm nay, báu vật thứ hai đó, Bộ tranh Kiều pháp lam gồm 20 bức độc bản duy nhất tại Việt Nam tiếp tục cuộc hành trình vượt qua đèo Ngang về hội ngộ tại quê hương của Đại thi hào Nguyễn Du.
Một tác phẩm tạo hình bằng mực thư pháp thanh tao, một tác phẩm hun đúc từ lửa men đồng kiên định. Cả hai công trình mỹ thuật kỳ công ấy đều được ấp ủ từ đôi bàn tay tài hoa và tấm lòng ngưỡng vọng của người xứ Huế, rồi cùng tìm về đất thiêng Hà Tĩnh, nơi tích tụ hồn cốt Núi Hồng-Sông La để Nguyễn Du viết nên kiệt tác Truyện Kiều.
Huế là chốn kinh thành nơi thi hào từng sống, làm quan, chiêm nghiệm lẽ hưng phế cuộc đời và cũng là nơi trút hơi thở cuối cùng của thi nhân. Mối lương duyên giữa Sông Hương-Núi Ngự và Núi Hồng-Sông La, giữa văn hóa Cố đô và cốt cách xứ Nghệ chưa bao giờ bền chặt và thiêng liêng đến thế.
Đúng như tâm niệm của tiền nhân, ngọc quý lưu lạc muôn phương rồi cũng tìm về chốn hội tụ bền vững nhất. Bộ tranh Kiều pháp lam trao tặng cho Hà Tĩnh hôm nay chính là khúc khải hoàn của tinh thần đoàn kết và tình yêu văn hóa dân tộc, một biểu tượng rực rỡ cho “Châu về Hợp Phố”.
Theo Báo Nhân Dân – THÁI VĂN SINH
Nguồn: Báo Nhân Dân
Bài viết liên quan

Techcombank và Masterise Group đồng tài trợ độc quyền đưa di sản văn hóa Nga tới Hà Nội

Kể câu chuyện về con người và thiên nhiên bằng âm nhạc dân tộc

"THAP: SANG" - Sự giao thoa ấn tượng giữa chất liệu di sản và công nghệ hiện đại

Tuyên Quang khai mạc Ngày hội văn hóa các dân tộc năm 2026

Lan tỏa giá trị di sản đến bạn bè quốc tế nhân Ngày Văn hóa Việt Nam


